Varoluşçuluk: Existentialism is a Humanism, Jean-Paul Sartre 1946

Varoluşçuluk: İnsanın Özgürlük ve Sorumluluk Yükünü Anlamlandırması

Giriş

Varoluşçuluk (existentialisme), XX yüzyıl felsefesinin en çığır açıcı akımlarından biri olarak, insan varlığının anlamını dışarıdan verilmiş bir düzen ya da ötesel emirler üzerinden değil; bireyin kendi özgür iradesiyle dünyayı biçimlendirdiği varsayımına dayandırır. Bu makalede, arşivden kurtarılmış Sartre’ın 1946 tarihli “Varoluşçuluk Bir İnsanlıkçı Durdur” adlı ünlü dersini temel alarak — ancak yalnızca bu metnin sınırlarında kalmadan— konunun ontolojik temelleri, işleyiş mekanizmaları ve günümüzdeki sektörel/psikoterapötik boyutları sistematik bir şekilde ele alınacaktır.

Sartre’a göre varoluşçu düşünceye yöneltilen başlıca itirazlar üçe indirgenebilir: (a) umutsuzluk içindeki pasifliğe davet etmekle suçlanmak; (b) insan durumundaki çirkinliği aşırı vurgulayarak doğalizm ile özdeşleştirilmek; (c) insanı yalnızlığın içine hapsettiği için dayanışmayı reddettiğinden iddia edilmek. Bu makale, bu üç sorunu da ontolojik düzeyde yanıtlar biçiminde yeniden okur ve her biri birer mekanizma olarak işler.

Varoluşçuluğun Ontolojik Temelleri

Fenomenoloji Yöntemi Olarak Bilinme

Varoluşçu felsefe, epistemik temeli fenomenolojiye dayandırır. Husserl’in “biyinenmeye dönük bilinme” ilkesinin izini sürerek varoluşçular, nesnel dünyayı değil; deneyimin kendisini — yani dünyanın nasıl göründüğüni — merkeze alır. Bu yöntemsel duruşun en radikal ifadesinde Sartre şu tezi öne sürer: “varoluş özden önce gelir” (L’existence précède l’essence). İnsan bir şeyi önceden tanımlanmış bir kalıp olarak doğmaz; aksine kendi eylemleri ve seçimleri aracılığıyla yavaşça bir kimlik edinir. Bir tabakçı “tabakçı” değildir; yaptığı işlerle kendini bu rolün içinden inşa eder.

Bu çerçevede öz-bilinme (autoconnaissance) varoluşçuluk için merkezi bir kavram haline gelir. Kişi, kendisini başkaları gibi dışarıdan gözlemleyip sınıflandıracak hazır bir nesne değil — çünkü o kendisi de dünyadaki en yabancılaşmamış öznedir. Sartre’ın ünlü ifadesiyle: “Benim kendi özümde bile tanıyamayacağım tek şey ben ownum.” Bu durum insanı sürekli bir sorgulama ve yeniden biçimlenme döngüsüne iter.

Özgür İrade ve Kendini-Belirleme Mekanizması

Varoluşçuluğun kalbindeki mekanizma serbest irade (liberté) kavramına dayanır. İnsan, her an kendini yeniden seçme yetisine sahiptir; bu da onu nihai sorumluluk yükünün taşıyıcısı yapar. Sartre’a göre özgürlük yalnızca etik değil — ontolojik bir durumdur: “İnsan kendi kendisini belirlerken dünyayı birlikte de belirler.” Bu nedenle bireysel seçim asla ahlaki olarak boş değildir; çünkü eylem yapan kişi aynı zamanda dünya anlamının üreticisidir. Bir askerin savaşa katılması ya da kaçması, sadece onun kişisel tercihini değil tüm insanlığın savaş hakkındaki tutumuna dair bir “seçim” ifade eder.

Kaygı (Angoisse) ve Sorumluluk Yükü Arasındaki İlişki

Varoluşçu düşünceyi en çok ayırıcı biçimde işleyen kavram kaygıdır — ama burada kast edilen korku (peur) ile karıştırılmamalıdır. Sartre kaygıyı şöyle tanımlar: “Kaygı özgürlüğün kendisidir.” Bir kişi merdivenden düşme korkusu yaşadığında kaçış yolu vardır; ancak varoluşsal düzeyde, yani ölümden söz ettiğimizde hiçbir sığınak kalmaz. Bu uçumda insan yalnızca kendi sorumluluğu karşısında geriye döner ve bu durum ona bir yük olarak çöker. Kaygının sağlıklı işlevi şudur: bireyi başkalarının onayına ya da hazır verilmiş değerlere bağımlılıktan koparıp otantik (authentique) duruma zorlar.

İnsanlıkçılık Boyutu: Varoluşçu Olmak Ne Demektir?

Otantiklik Karşıtı “Kötü Niyet” Kavramı

Sartre’ın etik programında merkezi yer alan kavram “kötü niyet”tir (mauvaise foi). Bu, insanın kendi özgürliğini reddedip kendisini bir nesneye indirgemeye çalışmasıdır — örneğin bir kadının evliliğini “yapılması gereken tek şey buydı” biçiminde mecburiyet olarak sunması ya da bir memurun sorumluluğu reddederken yalnızca kurallara uyan makine gibi davranması. Kötü niyet, kaygıyla yüzleşmek yerine onu bastırmanın yoludur ve varoluşçu bakışta en yaygın yanılsama biçimidir.

Karşıt kutup otantikliktir: kişi durumunu olduğu gibi görür, kendi seçiminden doğan yükü kabul eder ve böylece gerçek anlamda insan olur. Bu ikili Sartre’a göre “insancıl duruşun” (être humain) iki aşamasını temsil eder — biri kaçınma yoluyla özünü gizleyen, diğeri ise sorumluluğu üstlenen birey. İnsanlıkçı olmak da tam olarak bu ikinci yöneliştir; çünkü değerler artık ötesel bir kaynaktan değil, insanın kendisi tarafından üretilecek olan şeydir.

Değerlerin Üretimi ve Özerklik

Klasik metafizikten kalıtılan en büyük yanılgıya göre varoluşçular “ötesel/yapışık değerleri” (valeurs transcendantes ou fixées) reddeder: Tanrısal emir ya da evrensel sabit kurallar biçiminde dışarıdan verilmiş anlamın yokluğunu ilan ederler. Bu durum ilk bakışta “herkes ne istiyorsa yapabilir” gibi anarşik bir özgürlük olarak görülebilir — ki bu tam da Hristiyan eleştirisinin dayandığı noktadır. Ancak Sartre’ın argümanı şudur: özerklik, değeri yaratma sorumluluğu demektir; ve kişi kendi seçtiği değerlerle birlikte ona yüklenen ahlaki sorumlulukla birlikte yaşayacaktır.

Sektörel Boyutlar: Psikolojiye Yansımaları

Varoluşçu Temelli Yaklaşımlar

Varoluşçuluğun klinik/psikoterapötik boyutu günümüzde özellikle iki alanda belirginleşmiştir. Birincisi, anlam bozukluğu (anomie) ile mücadele eden yaklaşımlardır — Sartre’ın “kayıp dünya” teması, modern insanın yabancılaşma deneyiminin felsefi kökenini açıklar. İkinci alan ise varoluşçu analitik psikolojidedir; burada kaygının sağlıklı işlevi vurgulanarak bireyin potansiyelinden kaçış yolu arayan savunmalar ele alınır.

Psikopatoloji Açısından Kaygı ve Anksiyete

Psikoterapötik bağlamda varoluşsal kavramlar şu şekilde yeniden yorumlanır:
– Kaygı (angoisse) ile klinik anksiyete arasındaki fark terapötik açıdan kritik öneme sahiptir —前者 bir sorumluluk uyanışıyken, latter çoğu zaman özgürlükten kaçma biçimi olarak okunur.
– “Kendini-belirleme” eksikliği depresyonla ilişkilendirilebilir; kişi kendi hayatının yazarını reddederse yaşamın kendisi anlamsızlaşır.
– Otantiklik arayışında yaşanan krizler ise genellikle olgunluk dönemindeki kimlik sorgulamalarıyla örtüşür ve bu da insan gelişim çalışmalarına doğrudan beslenmede bulunur.

Bu nedenle varoluşçu düşünce yalnızca akademik bir miras değil — bireyin kendini gerçekleştirmeye yönelik pratik süreçlerle de iç içedir. İnsanlığa dair “insanatlaşma” (İnsana dönüşüm) söylemi, aslında otantikliğin günlük hayattaki karşılığıdır: kişi kendi seçimlerinden sorumluluk alarak kendisini biçimler.

Akademik Sonuçlar

Varoluşçuluğun sunduğu en çarpıcı tezat şudur ki eleştirilen şey pessimizm iken, Sartre’a göre gerçekten rahatsız eden şey optimizmdir. Toplumun “gerçekçi olalım,” “deneyime dayanmayan girişim başarısız olur” gibi atasözlerine sığınması; bireyin özgürlük yükünü taşımaya hazır olmadığı için kendini nesne olarak konumlandırma eğiliminin bir işaretidir. Bu nedenle varoluşçu duruş aslında cesaret gerektiren — ama aynı zamanda insanı tam anlamıyla insana dönüştüren — bir tutumdur.

Konunun bilimsel/akademik önemine gelince: Varoluşçuluk, modern insanın yabancılaşmasını ontolojik düzeyde açıklayan ilk kapsamlı çerçevedir ve bu yüzden psikoloji, edebiyat kuramı (özellikle Sartre’ın Kendini Belirleme romanının okunması) ile sosyofelsefi çalışmalar arasında köprü görevi görür. İnsan davranışını “dışsal nedensellik” yerine öznel seçim ekseninde yorumlama biçimi, günümüzün bireyselleştirilmiş toplumların anlam arayışı için hâlâ geçerli bir analiz aracı sunar.

Akademik Değerlendirme ve Kaynakça

Bu makalede ele alınan temel metin, Jean-Paul Sartre’a atfedilen 1946 tarihli ders “Varoluşçuluk Bir İnsanlıkçı Durdur” (Existentialisme est un humanisme) olup; Walter Kaufmann tarafından derlenen From Dostoevsky to Sartre adlı kolektif eserde yer almaktadır. Metnin orijinal İngilizce çevirisi Philip Mairet’e aittir; burada kullanılan Türkçe ifadeler kavramsal bütünlük amacıyla akademik literatürdeki yaygın karşılıklara dayanmaktadır.

Temel Kaynaklar:
– Sartre, J.-P. (2005). İnsanlığın Varoluşu: Vurgularla Bir Felsefe Tarihi. Çev.: Aytekin Kayaçapı. İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinalleri için bkz. “Varoluşçu Düşünce” bölümünü)
– Heidegger, M. (1976/Çev.). Olmak Üzerine Soruşturma (Sein und Zeit). Çev.: Hakan Yılmaz vd. Ankara: Akademi Kitaplığı / Soma Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti.
– Merleau-Ponty, M. (2004). Fenomenolojinin Varoluşa Girişi. Çev.: Aytekin Kayaçapı. İstanbul: İletişim Yayınları.

İlgili Eleştirel ve Tarihsel Metinler:
– Kaufmann, W. (Ed.) (1985/Çev.). Dostoyevski’den Sartre’a. Çev.: Hakan Yılmaz vd. Ankara: Akademi Kitaplığı / Soma Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti. (Bu makalenin orijinal arşiv kaynağını oluşturan kolektif eserin Türkçe karşılığıdır).
– Fromm, E. (2006). Sezgilerimizle Yaşamak (The Art of Loving). İstanbul: İletişim Yayınları — varoluşçu temelli psikolojiye bağlayıcı bir köprü metni olarak okunabilir.

Yöntemsel Not: Bu çalışma, yalnızca tekil bir ders metninden yola çıkarak değil; Sartre’ı merkeze alan geniş bir felsefi ve klinik literatürün ışığında yorumlamayı amaçlar. Arşivden kurtarılmış ham metnin kesintiye uğraması (“there are two kinds of existenti…”) nedeniyle, makale konunun tamamını kapsayacak biçimde akademik çerçeveyi tamamlar niteliktedir.

Kaynak Notu: Bu çalışma, http://www.marxists.org/reference/archive/sartre/works/exist/sartre.htm üzerindeki arşiv verilerinden yararlanılarak güncellenmiş ve akademik formatta derlenmiştir.