Sözdizimin Beyin Üstü Kavramlar Olarak Biçimlenişi: Dil Yapısı Üzerindeki Kuramsal Yaklaşımlar

Sözdizim ve Dilin Sistem Olarak İncelenişi

Sözdizim, söz dizimi ya da Fransızcadan ödünçele biçimiyle sentaks, doğal dillerdeki cümle kurma ilke ve kurallarını inceleyen ve bu dildeki cümlelerin esnekliğini inceleyen dilbilim dalıdır. Bir bilim dalına ait olmasına ek olarak, “Modern İrlandacanın Sözdizimi”nde olduğu gibi, sözdizim terimi herhangi bireysel bir dilin cümle yapısına hâkim olan kurallara ve prensiplere de doğrudan ilgili olarak kullanılır.

Sözdizim, dilin yatay, yani satır şeklinde dizilen bir sistem olduğunu gösterir. Bu diziliş, sesten morfemlere, morfemlerden daha büyük öbeklere dilin her seviyesinde mevcuttur. Sözdizimin yalnız cümle seviyesini gösteren bir terim olarak kullanılması doğru ama eksik bir kullanımdır.

Modern araştırmalar dilleri bu tür kurallara göre tanımlamaya çalışırlar. Bu bilimin çatısı altındaki çoğu uzman bütün doğal dillere uygulanacak genel bir kural bulmaya çalışmaktadırlar. Sözdizim terimi ayrıca mantık gibi matematiksel sistemlere, yapay biçimli dillere ve bilgisayar programlama dillerinin yapısına hâkim olan kuralları tanımlamada da kullanılır.

Dil ve Akıl İlişkisi Üzerindeki Yaklaşımlar

Sözdizim konusunda birçok kuramsal yaklaşım vardır. Çoğu dilbilimci (örn. Noam Chomsky) sözdizimi insan aklında şekillenen bir dilbilim çalışması olarak kabul ettiklerinden, sözdizimi biyolojinin bir dalı olarak görürler. Diğerleri (örn. Gerald Gazdar) sözdizimi soyut bir biçimsel sistem çalışması olarak düşündüklerinden sözdizimi daha Platonist bir açıdan ele alırlar. Ama diğerleri (örn. Joseph Greenberg) diller üzerine daha geniş genellemelere ulaşmak için dilbilgisini taksonomal bir araç olarak kabul etmektedirler.

Üretici dilbilgisi kuramına göre dil, insan aklının yapısıdır. Üretici dilgisinin amacı bu iç dilin tam bir şeklini oluşturmaktır (i-language (iç dil) olarak da bilinir). Bu model insanlığın bütün dillerini tanımlamak için ve verilen herhangi bir telaffuzun dilbilgisel olarak öngörülmesi için kullanılabilmekteydi. Bu şu demektir; telaffuzun, bir dili anadili olarak konuşan bir konuşmacının kulağına doğru tınıyı verip veremeyeceğini öngörmek. Dile olan bu yaklaşıma Noam Chomsky öncülük etmiştir.

Çoğu genelleyici kuramlar sözdizimi cümlelerin öğe yapısına temellendiği varsayımında bulunurlar. Üretici Dilbilgisi, iletişimci işlevlerinden çok öncelikle cümle biçimine odaklanan kuramlar arasındadır.

Kuramsal Çeşitlilik ve Tarihsel Gelişim

Chomsky kuramları, dönüşümcü dilbilgisi (Transformational Grammar) (TG) ile başlar; bu, 1957 yılında Sözdizimsel Yapılar’da Chomsky tarafından düzenlenmiş olan üretici sözdizimin özgün kuramıdır. Yönetim ve bağlama teorisi (GB), çoğu 1970’lerde ve 1980’lerde Chomsky tarafından geliştirilen TG geleneğinde gözden geçirilmiştir. Yetinmeci çizgi (The Minimalist Program) ise Chomsky tarafından 1995’te yayınlanan GB’nin gözden geçirilmiş sürümüdür.

Kuramsal dilbilim içinde sözdizimin ana rolü, 20. yüzyılda açığa kavuşmuştur. Bu dönem “sözdizimsel kuramlar çağı” olarak adlandırılabilecek niteliktedir. Son iki yüzyıldaki sözdizimin tarihinin önemli ve ayrıntılı bir araştırması için Graffi’nin (2001) çalışmasına başvurulabilir.

Kategorik dilbilgisi sözdizimsel yapıyı dilbilgisi kurallara göre tamamlamayıp kendi içlerindeki sözdizimsel kategori özelliklerine göre tamamlayan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımda, cümleleri bir isim dizisi ve bir fiil dizisi tarafından meydana getirilmiş olarak değerlendirmek yerine, bu tür prensipler ana kelimenin kendi kategorisi içine sokulmaktadır.

Bağlayıcı dilbilgisi, yapının biçimleyici bir yapıya temelleniyor olmaktan ziyade bir kelime ve onun alt kolları arasındaki ilişkiler tarafından belirlendiği farklı bir yaklaşım tipidir. Bu yaklaşım içinde cebirsel sözdizimi, kelime dilbilgisi ve uygulayıcı dilbilgisi gibi sözdizimsel kuramlar yer alır.

Sözdizimine olan kuramsal yaklaşımlar, stokastik dilbilgileri olarak bilinen varsayımcı kuramlar üzerine temellenmektedir. Böyle bir yaklaşımın yaygın bir uygulaması sinirsel ağ ya da iletişimsellik anlamına gelir. Bu çerçevede optimum kuramı ve stokastik metin-dışı dilbilgisi gibi kuramlar değerlendirilir.

Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.