Epistemolojide Bilgi Kaynakları: Rasyonalizmden Doğallaştırılmış Epistemolojiye

Bilgi Felsefesi Olarak Epistemoloji

Epistemoloji, Grekçe’den türetilen ve “bilgi felsefesi” anlamına gelen, bilgiyle ilgilenen bir felsefe dalıdır. Epistemologlar bu alan içinde bilginin doğası, kaynağı ve kapsamı, epistemolojik gerekçelendirme, inancın rasonelliği ve benzeri konuları incelemektedir. Felsefenin etik, mantık ve metafizikle birlikte dört ana dalından biri olarak kabul edilen epistemoloji, temelinde “Ne biliyoruz?”, “Bir şeyi bildiğimizi söylemek ne anlama gelir?”, “Gerekçelendirilmiş inançları gerekçelendirmiş kılan nedir?” ve “Bildiğimizi nasıl biliyoruz?” gibi soruları cevaplamayı hedefler.

Bilgi Kaynaklarına Dair Felsefi Yaklaşımlar

Doğru bilgiye ulaşmanın mümkün olup olmadığına dair tartışmalar, felsefe tarihi boyunca farklı bilgi kaynakları önerilmesine yol açmıştır. Aklı, deneyi, gözlemlenebilir olguları, faydayı, sezgileri ya da özleri (fenomen) bilgiye ulaşmanın kaynağı olarak kabul eden yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşımların sınırları ise belirsiz kalmış, farklı felsefi ekoller bilgiye ulaşmanın farklı yolları olduğunu savunmuştur.

Rasyonalizm, bilgiye akıl yoluyla ulaşılabileceğini ve algılarla elde edilen bilgilerin genel-geçer olamayacağını savunmaktadır. Sokrates’in Atina sokaklarında insanlara sorduğu sorularla, doğuştan getirdiklerine inandığı bilgiyi açığa çıkartma çabası, rasyonalizmin tarihteki ilk örneği olarak değerlendirilmektedir. Platon, idealar dünyasından gelen bilgilerin doğru, görüntüler dünyasında elde edilen bilgilerin ise aldatıcı olduğunu dile getirmiştir. Aristoteles ise doğuştan bilgiye değil, doğuştan bilme potansiyeline vurgu yaparak Platon’u eleştirmiştir. Farabi, dine dayalı bir rasyonalizm anlayışı geliştirirken, René Descartes şüphecilikten yola çıkarak doğuştan gelen ve duyulardan elde edilen bilgi tanımlarını yapmıştır. Georg Wilhelm Friedrich Hegel ise doğru bilgiye mantık yoluyla ulaşılabileceğini savunmuştur.

Empirizm, bilgiye deney yoluyla ulaşılabileceğini ve doğuştan gelen hiçbir bilginin olamayacağını öne sürmektedir. John Locke, İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme adlı eserinde insan zihnini boş bir levha olarak nitelendirmiş ve bilginin a-posteriori yöntemlerle elde edilebileceğini belirtmiştir. Thomas Aquinas’ın bilginin saf akılsal yöntemlerle elde edilemeyeceği yönündeki görüşleri, İngiliz felsefesinin empirist yaklaşımı üzerinde belirleyici olmuştur. İbn-i Heysem, aynalar ve mercekler üzerinde yaptığı deneylerden yola çıkarak büyük bir optik sistem geliştirmiştir. Cabir bin Hayyan’ın organik maddeler ve elementler hakkındaki görüşlerini deneyler üzerine inşa etmesi, İbn-i Sina’nın felsefesinde akıl ve deney arasında kurulan ilişki, İslam filozofları arasında empirist yaklaşımın geliştiğini göstermektedir.

Çeşitli Bilgi Kuramları

Sensüalizm, John Locke ve David Hume gibi İngiliz empiristlerinin dışarıdan elde edilen bilginin zihinde işlendiği görüşüne karşı çıkarak, duyu organlarının elde ettiği veriler dışında hiçbir bilgi elde edilemeyeceğini savunmaktadır. Kritisizm ise bilginin kaynağının hem akıl hem de deney olduğunu söyleyerek rasyonalizm ve empirizmi eleştirmektedir. Immanuel Kant’ın düşüncelerine dayanan bu görüş, bilgileri a priori (deney öncesi) ve a posteriori (deney sonrası) olarak ayırmaktadır.

Entüisyonizm, bilginin kaynağının sezgi olduğunu savunmaktadır. Bu görüş, Gazzali’nin bilgiye iman yoluyla ulaşılabileceğini savunduğu “kalp gözü” anlayışı ve Henri Bergson’ın olayların bir bütün olarak değerlendirilmesine dayalı “yaşam atılımı” kavramına dayanmaktadır. Pragmatizm, bilgiyi pratik değeri ve sağladığı fayda üzerinden değerlendirmekte, ezeli ve ebedi bilginin olmadığını savunmaktadır. Fenomenoloji ise bilgiye fenomenlerin özünün kavranmasıyla ulaşılabileceğini dile getirmektedir.

Doğallaştırılmış Epistemoloji

Willard van Orman Quine, epistemolojiyi deneysel psikolojinin, felsefeyi ise doğa bilimlerinin soyut dalı olarak görmüştür. Bilgi üzerine tartışılan problemlerin doğal koşullar çerçevesinde şekillenmesi gerektiğini savunan Quine, önermelerin bilgi olarak tanımlanabilmesi için gerekçelendirme ve temellendirmenin zorunlu etkenler olmadığını düşünmüştür. Bilginin “nedensel süreçlerin girdi-çıktı ilişkisi olarak fiziksel bir varlık olan insanda ortaya çıkan bir fenomen” olarak tanımlanması gerektiğini savunmuştur.

Quine, “Deneyciliğin İki Dogması” adlı eserinde Immanuel Kant’ın analitik-sentetik ayrımına karşı çıkmış ve mantıksal pozitivizmin her anlamlı önermenin duyu tecrübelerine dayandığı yönündeki görüşünü yetersiz bulduğunu dile getirmiştir. Psikolojinin bilişsel süreçler üzerine yaptığı incelemeler nedeniyle, doğallaştırılmış epistemoloji kendisini bu bilim dalıyla özdeşleştirmiş ve evrimsel psikoloji gibi yeni araştırma alanlarının gelişimini desteklemiştir. Günümüzde evrimci epistemoloji, doğallaştırılmış epistemolojiye bağlı bir görüş olarak varlığını sürdürmektedir.

Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.