Çin, Bhutan Ekonomisindeki Hint Hakimiyetini Parçalıyor

Çin ve Bhutan, sürmekte olan sınır anlaşmazlığının çözümüne yönelik çalışmalarında kaydettikleri “olumlu ivme” üzerine inşa etme konusunda anlaştı. 13-15 Ekim tarihlerinde Bhutan’ın başkenti Timpu’da düzenlenen Çin-Bhutan Sınır Konuları konusunda 16. Uzmanlar Toplantısında (EGM) “taraflar son yıllarda Çin-Bhutan sınır müzakerelerinde kaydedilen olumlu ilerlemeyi gözden geçirdi.” Görüşmelerin sonunda yayımlanan ortak açıklamaya göre, “Çin-Bhutan Sınır Müzakerelerini Hızlandırmaya Dair Üç Adımlı Yol Haritası’nın Uygulanmasının İlerletilmesi” konusundaki görüşme “samimi, açık sözlü ve yapıcı” geçti.

Görüşmelerde neler geçtiği kamuya duyurulmadı. Yine de Sino-Bhutanese görüşmelerin “olumlu ilerleme” kaydetmesi, Bhutan’ın kontrolündeki bazı bölgelerin Çin için stratejik öneme sahip olması nedeniyle Yeni Delhi’yi endişelendiriyor. Timpu ile Pekin’in sınır anlaşmazlığını nasıl çözeceği ve Bhutan’ın dev kuzeyli komşusuna hangi koşullarda ve nerede hangi bölgeleri devredeceği, Hindistan’ın ulusal güvenliğini etkileyecek.

Hindistan’ın Bhutan ile güçlü ve yakın ilişkilere sahip olmasının aksine, Çin’in Bhutan ile ilişkileri zayıf. İki ülkenin resmî diplomatik ilişkileri yok. Sadece Halk Cumhuriyeti’nin Tibet’i ilhak etmesinden sonra komşu oldular.

Buna rağmen, Çin’in Himalaya krallığındaki nüfuzu ve rolü büyüyor; bu da Hindistan’ı endişelendiriyor. İki ülke arasındaki sınır anlaşmazlığı, ilişkilerinin üzerine uzun bir gölge düşürdü.

Sino-Bhutanese sınır yaklaşık 477 km uzunluğunda. Çin’in toprak iddiaları geleneksel olarak batı Bhutan’daki Doklam, Sinchulung, Dramana ve Shakhatoe’de 269 km²; kuzey Bhutan’daki Jakurlung ve Pasamlung vadilerinde ise 495 km²’yi içeriyor. Haziran 2020’de Pekin, ayrıca doğu Bhutan’ın Trashigang ilçesinde 650 km²’lik bir alana yayılan Sakteng Hayvanat Bahçesi’ni de iddia etti. Çin’in iddia ettiği batı ve doğu Bhutan toprakları Hindistan için stratejik öneme sahip ve Hindistan, baskı altındaki Bhutan’ın bu bölgeleri Pekin’e devredeceğinden kaygılı.

Doklam platosu, örneğin, Nepal ile Bangladeş arasına sıkışmış, Hint “anakarasını” huzursuz Kuzeydoğu bölgesine bağlayan 24 kilometre genişliğindeki Siliguri Koridoru’na yakın olan Bhutan-Hindistan-Çin üç sınır noktasına hakim. Hint askeri uzmanlar, Bhutan burada Pekin’e biraz toprak verirse kaybedeceği, Çin ile askeri bir çatışmada ona “büyük arazi avantajı” sağlayacak Doklam’ın Bhutan kontrolünde olmasının önemini vurguluyor.

Benzer şekilde, Sakteng koruma alanı, Hindistan’ın Arunachal Pradesh eyaletindeki Batı Kameng ve Tawang ilçelerine komşudur; Çin burada yaklaşık 90.000 kilometrekarelik toprak iddia ediyor. Tawang’ın kontrolü, Hindistan ile Çin’in tartışmalı sınırının doğu sektöründeki başlıca anlaşmazlık konusu olup, Hindistan için yalnızca Arunachal’ı değil, aynı zamanda Kuzeydoğu’yu savunması açısından kritik önem taşıyor.

Çin, Bhutan’a dair iddialarını 19. yüzyılın erken döneminden itibaren dile getirmeye başladı. 1930’da Mao Zedong’un, Bhutan’ı da dahil etmek üzere diğer ülkeler arasında “Çin’in doğru sınırları” içine düştüğünü söylediği aktarılıyor.

Komünist iktidarın ardından, özellikle Tibet’in ilhakının ardından, Çin’in Bhutan topraklarına dair iddiaları giderek sertleşti. Resmi yayınlardaki haritalarda Bhutan, Çin toprağı olarak gösteriliyordu. 1959’da, Çin’in Tibet ayaklanmasına yönelik baskının ardından binlerce Tibetli Bhutan’a kaçınca, Halk Kurtuluş Ordusu’nun Bhutan’ın batısındaki sekiz Bhutanlı üssü işgal etmesi, Bhutan’ın Çin ile ilişkilerini kesmesine yol açtı.

Çin ile Bhutan, sınır anlaşmazlıklarını çözme konusunda 1984’ten beri görüşmelere başladı. Görüşmeler az ilerleme kaydetti ve ancak son yıllarda, özellikle Ekim 2021’de iki taraf sınırın haritalarda çizilmesi, ortak araştırmalar ve sınırın fiili olarak belirlenmesini içeren üç aşamalı bir yol haritası üzerinde anlaşarak müzakerelere daha yapısal bir biçim vermesinden sonra hız kazandıkları görülüyor.

Beijing, Bhutan ile sınır anlaşmazlığını yalnızca görüşmelere dayanarak çözmedi. Bhutan üzerinde çoklu cepheden baskı biriktirdi. Örneğin, iki ülkenin de “sınırın mevcut durumunu değiştirmeye yönelik tek taraflı herhangi bir eylemden kaçınması” gerektiğini öngören 1998 anlaşmasına rağmen, sahada mevcut durumu değiştiriyor.

Beijing, Tibet otlakçıları ve Çin sınır devriye ekiplerini Doklam’a yönlendirdi. Aynı zamanda Bhutan içinde yollar ve diğer altyapı tesisleri inşa etti. Uydu görüntüleri, Beijing’in iddia ettiği bölgede, özellikle kuzey Bhutan’da, tüm köyleri, yolları, hidroelektrik santrallerini, iletişim tesislerini ve askeri ve polis karakollerini inşa ettiğini ortaya koyuyor.

China, aynı zamanda Bhutan’a karşı ekonomik etki alanı inşa ediyor. Karayoluyla denize çıkışı olmayan Bhutan, ticaret, yatırım ve denize erişim için Hindistan’a büyük ölçüde bağımlı. Ancak Çin şimdi Bhutan ekonomisine yavaş yavaş nüfuz ediyor.

2010’da mütevazı 1.494 olan Çinli turist varışı, 2025’te 6.167’ye yükseldi. Sayısal olarak, Çinli turist varışı, özellikle diğer bölgesel turist destinasyonlarıyla karşılaştırıldığında, önemsiz. Ancak Delhi’yi endişelendirmesi gereken, Çin’in Bhutan ekonomisindeki izinin ne kadar hızlı büyüdüğüdür; çünkü bu, Beijing’in Bhutan’daki artan ekonomik etki alanının önemli bir göstergesidir.

Ticaret konusuna gelince, Ağustos 2026’da Çin, Bhutan’a 14,4 milyon dolarlık mal ihraç etti — bu, ticaretin 4,93 milyon dolar olduğu Ağustos 2025’e göre %193’lük bir artış. Bhutan’ın Çin mallarına olan açlık artıyor.

China’nın Bhutan ekonomisindeki rolü, bu başarıların iki ülke arasında resmi ekonomik ilişkiler olmadan elde edilmesi nedeniyle daha da önemli. Yeni Delhi merkezli Observer Research Foundation’ın yardımcı araştırmacısı Aditya Gowdara Shivamurthy’nin belirttiği gibi, ticaret, “China ile doğrudan ticaret için hiçbir altyapı veya mekanizma bulunmamasına rağmen” gerçekleştirildi. Ticaret üçüncü ülkeler aracılığıyla yapılıyor.

Elbette, Çin’in Bhutan ekonomisindeki rolü, Bhutan’ın en büyük ticaret ortağı (Hindistan, Bhutan’ın toplam ticaretinin neredeyse %80’ine denk geliyor ve ihracatının %90’ına pazar sağlıyor) ve doğrudan yabancı yatırımların en büyük kaynağı olan Hindistan’ın yanına bile yaklaşamıyor. Hindistan, Bhutan’da beş büyük hidroelektrik projesi inşa etmekle kalmıyor, aynı zamanda ülkenin önemli bir gelir kaynağı olan Bhutan’ın hidroelektrik ihracatının da en büyük alıcısı oluyor. Önemlisi, Himalayalar’da coğrafya Hindistan’a, Çin’e değil avantaj sağlıyor.

Bununla birlikte, Hindistan’ın derin cüzdanına Çin ile yarışması mümkün değil ve işte Beijing, Bhutan üzerindeki rolünü, etkisini ve ikamesini genişletirken dayanacağı avantaj bu. Bhutan’ın Çin’e bağırlığı arttıkça, sınır meselesinde Çin baskısına karşı savunmasızlığı da artacak.

Çin ve Bhutan, sınır anlaşmazlığının çözümü ile diplomatik ilişkilerin kurulması arasındaki sıralamada farklı görüşlere sahip. Beijing, diplomatik ilişkileri önce kurmaya istekli; aksi takdirde bu iki sürecin aynı anda ilerlemesini tercih ediyor. Ancak Thimphu, diplomatik bağları kurmadan önce sınır anlaşmazlığının çözülmesini tercih ediyor. Belki de diplomatik ilişkilerin önce kurulması halinde, Çin’in Bhutan’daki rolü ve etkisinin, zaten olduğu kadar hızlı bir şekilde değil, çok daha hızlı bir biçimde büyüyeceğinden korkuyor.

Bhutan halkı, özellikle yaşlı kuşak, Hindistan’a olumlu bakıyor. Hindistan’ın Bhutan’ın sosyoekonomik gelişimindeki rolü için ona minnettarlar. Ancak bir zamanlar uzak Himalayan krallığında durumlar değişiyor. Bhutan gençleri, Çin’in Güney Asya’daki diğer ülkelerde ve aynı zamanda Tibet’te geliştirdiği altyapıyı görüyor. Onlar da böyle bir gelişimden yararlanmak istiyor.