Avrupa’nın Çöp Deposu’: Türk İlçe Plastik Atık İçeiriminden Umutsuzluğa Düştü

İlk bakışta, Adana’nın güneyindeki ovasında koyunlarını otlatan Ibrahim Yildiz’in yanındaki kanal idillik görünüyor – clementin ağaçlarının sıralarıyla çevrili – ancak plastik tıraş artıkları yığınları göründüğünde bu görüntü bozuluyor.

“Yıllardır durum böyle. Buraya ‘kirli kanal’ diyoruz. Hayvanlarım artık süt vermiyor” dedi, 65 yaşındaki çoban.

Avrupa Birliği’nden gelen plastik atıkların başlıca destinasyonu olan Türkiye, 2025’te 510.000 ton ithal ederken, İngiltere’den ayrıca 140.000 ton alarak “Avrupa’nın çöp yığını” haline geldi; çevre aktivistleri Türkiye Antalya’da BM COP31 iklim konferansını düzenlerken bunu söylüyor.

Avrupa Komisyonu tarafından 2025’te 94 milyon euro ($105 milyon) değerinde değerlendirilen bu ticaret, hem Akdeniz’i hem de Türk tarım arazisini kirletiyor – büyük ölçüde geri dönüştürülemeyen plastikler aracılığıyla.

Doğada terk edilen veya açık havada yakılan atıklar, kirli plastik tıraş artıkları yığınlarına dönüşüyor.

Kötü şekilde öğütülen artıklar, çoğu zaman kökenlerini ortaya çıkarıyor: Fransız jambonu paketleyen bir plastik ambalaj, Avusturya’dan bir cips poşeti, İngiltere’den kullanılmış bir domates sosu tüpü.

Bu atıkların neredeyse %60’ı, Türkiye sitrus meyvelerinin üçte birinden fazlasını üreten bu verimli tarım arazisinin kalbinde yer alan yaklaşık 170 geri dönüştürme şirketinin bulunduğu Adana iline taşınıyor.

‘Atık ithal etmiyoruz’

Microplastics Research Group (GRM) deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu’ya göre, partiküller Adana’dan Akdeniz’e nehirler ve sel sularıyla taşınıyor; bu yaz Türk kıyılarında birikmeleri görülebilir.

“Akdeniz’de daha önce görülen seviyelerden 65 kata kadar daha yüksek mikroklastik konsantrasyonlar ölçtük. %93’ü geri dönüştürme merkezlerinde öğütülen atıklardan geliyor” dedi AFP’ye.

“Bu kalıcı olduğu için ekolojik bir felaket. Denize ulaştığı anda tüm Akdeniz kirleniyor.”

Türk Çevre Bakanı Murat Kurum, çöp ithal edildiğini reddederek, bunun yerine gelenin hammadde olarak kullanılabilecek biçimde geri dönüştürülebilir madde olduğunu söyledi.

“Çöp ithalatına kesinlikle izin vermiyoruz. Ne geliyor? Üretimde hammadde olarak kullanılan öğütülmüş granül malzeme,” dedi, 23 Ekim’de gazetecilere.

Adana’da yasa dışı çöp ithalatının tespit edildiği yerlerde “tespit ettiğimiz işletmeleri kapattık ve yaptırımlar uyguladık,” dedi.

Ama Gündoğdu, para cezalarının ve denetimlerin yeterli olmadığını söyledi.

Uzmanlar, Akdeniz’de daha önce görülenden 65 kat daha yüksek konsantrasyanda mikroplastik bulunduğunu bildirdi; bunun geri dönüştürme merkezlerinde ezil çöplerden geldiğini söyledi. © Yasin Akgul, AFP

“Çop ticaretine bir kez ve her şeyden önce son vermeliyiz, bu sömürgeciliğin yeni bir biçimi,” dedi.

“Plastiklerin yalnızca yüzde 9’u geri dönüştürülebilir. Atılması için tasarlanmış bir malzeme geri dönüştürmeye çalışmak pahalıdır. Bu yüzden Avrupa onları diğer ülkelere gönderiyor. Bu durumda geri dönüştürme bir yanılsamadır.”

‘Avrupa’nın çöpü bizleri zehirliyor’

Küçükdikili’de, Adana’nın yoksul bir banliyösünde, yerliler artık yeter diyerek geri dönüştirme şirketlerini açık havada çöpleri düzenli olarak yakmakla suçluyor; bunu kazara çıkan yangınların sonucu olarak betimliyorlar.

Türkiye genelinde geri dönüştirme tesislerinde her yıl neredeyse 200 yangın kaydediliyor, GRM sayımı gösteriyor.

“Adana, Avrupa’nın çöp yığını değil!” diye bağırdı protestocular, Ağustos ayında bir gösteride.

Murat Esin, bir geri dönüştirme alanının yanında yaşıyor, şikayetlerini Türk hükümetinin en üst düzeyine taşıdı ama hiçbir şey yapılmadığını söyledi.

“Kokudan ve her şeyi kaplayan kül nedeniyle nefes alamıyoruz. Kanser vakaları burada çoğalıyor ama kimse bize kulak vermiyor,” dedi AFP’ye.

Yetersiz ezip ayırma sonucunda çöp, çoğu zaman kökenini ortaya çıkarıyor, tıpkı bu kullanılmış bir Fransız jambon paket gibi. © Yasin Akgul, AFP

Çevre aktivisti Yaşar Gökoğlu, çöpleri yakmanın onlardan kurtulmanın en ucuz yolu olduğunu söyledi.

“Yakma, bu şirketlerin geri dönüştürülemeyen atıkları ücretsiz olarak bertaraf etmesinin tek yolu. Avrupalılar atıklarını ayırarak vicdanlarını rahatlatabilirler. Ama atıklarının bizi zehirlediğini bilmeleri gerekiyor.”

COP31’de, Çevre Bakanlığı’nın belirttiği gibi, Türkiye’nin ilk hanımı Emine Erdoğan’ın “Sıfır Atık” kampanyası, Türkiye’nin gündeminin önemli bir öğesi.

“Geri dönüştürülmek için ithal edilen plastik atıklar, çevreye zarar verilmeden işlenmeli ve atık yönetim sistemleri etkili bir şekilde izlenmeli ve takip edilebilir olmalıdır,” Sıfır Atık Vakfı Başkanı Samed Agirbas, AFP’ye söyledi.

Ancak, 21 Kasım’da yürürlüğe giren, plastik atıkların OECD üyesi olmayan ülkelere ihracını yasaklayan AB kuralı, atıkların OECD üyesi Türkiye’ye gönderilmesini daha da artırması bekleniyor.

“COP31 bir fırsat sunuyor,” Gundogdu söyledi.

“Atık ticaretinin sona ermesi çağrısı, Türkiye’yi bir liderlik konumuna getirecektir. Sıfır atık hedefi, sadece bu ithalatın sona ermesiyle gerçekleştirilebilir.”

(FRANCE 24, AFP ile)