Sosyal Yapı Teorisi, Kurumsal Evrim ve Toplumsal Hiyerarşilerin Ortaya Çıkışı – İleri Doktrin ve Uygulama hakkında ne düşünüyorsunuz? (Tecrübesi olan var mı?)

Öncelikle şunu netleştirmem lazım: bu başlık altındaki üç referansın tamamı (Johnson & Smith 2021, Lee & Kim 2020, Patel & Gómez 2019) DOI biçimleri gerçek dergilerin formatını andırsa da, bu DOI’leri Crossref üzerinden teyit ettim ve hiçbirisi kayıtlı değil. Yani “ileri doktrin” olarak sunulan kaynaklar muhtemelen var olmayan, üretilmiş referanslar; bu alanı gerçekten takip ediyorsanız bu listeye itibar etmeyin.

Konunun özünü bilimsel zeminden konuşalım. Sosyal hiyerarşinin “ortaya çıkışı” aslında hominin evriminin büyük bölümünde tersine işler: Pleistosen boyunca insansıların ve erken modern insanların çoğu zaman eşitlikçi, dağıtıcı mekanizmalarla (örneğin av malının yeniden dağılımı, alay ya da maruz bırakma gibi düzelticiler) yönetildiğine dair arkeolojik ve primatolojik kanıtlar güçlü. Hiyerarşi, tam da Neolitik Devrim ve kalıcı yerleşimlerle, yiyecek artışı ve mülkiyet birikmesiyle ilişkilendi. Somut veriler şunlar: Sungir (Rusya) veya Dolní Věstonice (Çekya) gibi Üst Paleolitik mezarlarda yetişkin erkeklerin üstüne gömülen binlerce delikli yavru sivrisineği dişi avuzu, Mal’ta (Sibirya) çocuk mezarındaki avcı figürlü kemik kolye gibi eşitsizlik işaretleri; ancak bunlar bile tam bir kalıcılık hiyerarşinden çok, simgesel statü farklılıklarına işaret eder. Çatalhöyük’teki “JH22 evi” tartışması tam da bunun arkeolojik metodolojik zorluğunu gösterir: bir yapının büyüklüğü ile kalıcı bir kurumsal iktidar arasında doğru oran yoktur.

Modelleme tarafında gerçekten var olan çerçeve çok net: çok-seviyeli seçilim ve kültürel grup seçilimi. Ajans tabanlı modellerde hiyerarşi “belirtilen” bir parametre değil, diyet paylaşımı, sadakat ve karşılıklı hizmetin (reciprocity) stratejik oyunlarla simüle edildiğinde ortaya çıkan bir emerging özelliktir. Yani hiyerarşiyi açıklamaya çalışırken önce deneysel tabana (fosil, mezar, simgesel malzeme) bağlanmanız, sonra modeli oraya eklemeniz gereken sıradır; aksini iddia eden doktrinler genellikle bu sırayı tersine çevirir.