Sosyal Hareket Teorisi: Yapısal Gerilimden Kaynak Mobilizasyonuna Bir Düşünce Tarihi

Sosyal Hareket Teorisinin Tanımı ve Disiplinlerarası Doğası

Sosyal hareket teorisi, sosyal bilimler içinde genellikle sosyal mobilizasyonun neden meydana geldiğini ve ortaya çıkardığı biçimleri açıklamaya çalışan disiplinler arası bir düşünceler bütünüdür. Bu çerçevedeki incelemeler, sosyal hareketlerin oluşumu ve işleyişinin potansiyel sosyal, kültürel ve politik sonuçları üzerine odaklanır.

Klasik Yaklaşımlar ve Yapısal Gerilim

Klasik yaklaşımlar 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyılın başında ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşımların ortak noktası, aynı nedensel mekanizmaya dayanmalarıdır. Buna göre toplumsal hareketlerin kaynakları, yapısal gerilimlerdir. Bu gerilimler, bireyleri işsizlik, hızlı sanayileşme veya kentleşme gibi nedenlerle belirli psikolojik baskılar altına sokan, toplumdaki yapısal zayıflıklardır. Psikolojik rahatsızlık belirli bir eşiğe ulaştığında, bu gerilim kişileri, protesto gibi geleneksel olmayan siyasi katılım araçlarına yönlendirir.

Bu yaklaşımların bir diğer ortak özelliği, çekişmeli siyasete katılımı alışılmadık ve mantıksız olarak görmeleridir. Buna göre protestolar, durumlarını iyileştirmeye yönelik rasyonel bir girişimden ziyade şikayetlere verilen duygusal ve hüsrana uğramış bir tepkinin sonucudur. Kişilerin bu eylemlere katılması rasyonel değil, geçici ve anlık duygusal tepkilerin sonucudur. Bu psikoloji temelli teoriler, hareketleri sıradışı görmeyen günümüz sosyologları ve siyaset bilimciler tarafından büyük ölçüde reddedilmiştir; ancak birçoğu hala duyguların önemini (merkezi olmasa da) savunmaktadır. Gustav LeBon, Herbert Blumer, William Kornhauser ve Neil Smelser’in çalışmaları bu yaklaşımın temellerini atmıştır.

Bireysellikten Uzaklaşma Modeli ve Kitle Toplumu Teorisi

1900’lerin başlarında ve ortalarında sosyologlar, hareketleri kendi kontrolleri dışındaki durumlara karşı duygusal olarak tepki vermeye çalışan bireylerin rastgele oluşumları olarak görmüştür. Bu araştırma alanındaki en önemli isim Gustave LeBon’dur. Kitleler Psikolojisi adlı kitabında kalabalıkların kolektif davranışlarını incelediği bu yaklaşıma göre, bir kişi kalabalığın içinde kaybolduğunda davranışı ilkel ve irrasyonel hale gelir. Bireyler kendilerini kalabalığa kaptırdıklarında anonimlik duygusu kazanırlar ve eleştirel akıl yürütme imkansız hale gelir.

Kite toplumu teorisi ise 1930’larda ve 1940’larda faşist ve komünist hareketlerin etkisiyle gelişmiştir. Temel iddiası, sosyal olarak izole edilmiş insanların aşırılığa karşı daha savunmasız olduğudur. Bu teorisinin düşünsel dayanağı Émile Durkheim’ın analizleridir. Durkheim, sanayi toplumunun ortaya çıkışının anomi ve egoizm olmak üzere iki soruna yol açtığını belirtmiştir. Arthur Kornhauser, The Politics of Mass Society adlı kitabında bu teoriyi toplumsal hareketlere uyguladı ve seçkinlerle seçkin olmayanlar arasındaki ara tamponların aşınmasının insanları sosyal hareketlere karşı daha duyarlı kıldığını savundu.

Göreli Yoksunluk Yaklaşımı

Bu yaklaşımda insanlar iki ana eksende harekete yönelir: Birincisi başkalarıyla, ikincisi ise beklentileriyle ilgili olarak. Bu eksenler yoksunluk veya eşitsizlik duygusuyla insanları hareketlere yönlendirir. İlk görüşe göre katılımcılar daha fazla güce veya statüye sahip olanlarını görür. İkinci görüşe göre ise sürekli iyileşen bir durum durup daha da kötüye gittiğinde insanların isyan etme olasılığı artar. İnsanlar bu noktada hareketlere katılır çünkü beklentileri gerçek maddi durumlarını aşmış olur; bu durum “J-Eğrisi teorisi” olarak da adlandırılır. James Davies, Ted Gurr ve Denton Morrison’ın çalışmalarına bu yaklaşımın örnekleri arasında yer verir.

Çağdaş Yaklaşımlar ve Kaynak Mobilizasyonu

1960’larda hem Avrupa’da hem de Amerika Birleşik Devletleri’nde toplumsal hareket faaliyeti yükselişe geçmiştir. Bu artışla birlikte eski yaklaşımların temel ilkesi olan “protestoların yapısal zayıflıklardan dolayı sorun yaşayan insanlar tarafından gerçekleştirilmesi” görüşü, refahta bir düşüşten ziyade büyümenin gelmesi durumunu açıklayamamıştır. Bu nedenle yeni teorik yaklaşımlara ihtiyaç doğmuştur.

Kaynak mobilizasyon yaklaşımı, toplumsal hareketlerin her şeyden önce örgütlere ihtiyacı olduğunu savunur. Akademisyenler beş tür kaynak için bir tipoloji önermişlerdir: maddi, moral, sosyal-örgütsel, insan ve kültürel kaynaklar. Yapısal yaklaşımlar arasında politik fırsat/politik süreç yaklaşımı da belirli siyasi bağlamların hareket eylemleri için elverişli olabileceğini öne sürer.

Sosyal-Şamacı Yaklaşımlar ve Postkolonyal Eleştiri

Avrupa-merkezli sosyal-inşacı yaklaşımlar, neden boyutuna odaklanarak kolektif kimliğin diğer göstergelerini vurgular. Yeni toplumsal hareketler teorisine göre günümüz hareketleri sosyal ve kültürel çatışma noktaları üzerinden ele alınır. Ronald Inglehart, Jürgen Habermas, Alberto Melucci ve Steve Buechler’in çalışmaları bu yaklaşımda belirleyici olmuştur.

Postkolonyal eleştiri, çağdaş bilimsel teorilerin doğası gereği Avrupa merkezli olduğunu ve Batılı bir önyargı taşıdığını ileri sürer. Bu perspektiften bakıldığında, toplumsal hareket teorisinin Batılı bir önyargısı vardır. Bu teoriler başlangıçta Kuzey’deki hareketleri açıklamak adına geliştirildikleri için, bazı yazarlar ana akım teorilerin Küresel Güney’deki sosyal hareketleri doğru bir şekilde açıklayamayacaklarını iddia etmektedir.

Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.